مبانی طب سنتی ایران

حکما طب را اینگونه تعریف کرده اند که "طب صناعتی است که به بدنهای مردم عنایت دارد و به آن سلامتی وصحت می بخشد " آنگاه توسط این صناعت یا فن بیماریهای مردم را تشخیص می داده اند وبر اساس مبانی ای که بخشی از آن در ادامه ذکر خواهد شد به درمان مردم می پرداخته اند . طب سنتی بقدری غنی ودارای مطالب گوناگون وکتابهای فراوان است که درست یادگرفتن آن به مطالعه تعداد زیادی کتاب وصرف زمان طولانی نیاز دارد آنچه در ذیل می آوریم فقط خلاصه ای فهرست وار جهت آشنایی کلی با این طب ومبانی آن است امید است مورد توجه قرار گیرد.

حکمای قدیم طب را به این شکل  تقسیم بندی می کرده اند .طب نظری مجموعه دانش های پایه ای است که فرد باید بداند تا بتواند وضعیت کلی مریض را تشخیص دهد .طب عملی بازهم دانشی است که باید در کلاس درس یادگرفته شودکه با این دانش دستورات ونسخه های بیمار را هدایت می کنیم . همچنین بیماری یا مرض را حکما بدین گونه معنی می کرده اند که : هرگاه فعلی از مجرای طبیعی خود انجام نشود مرض رخ داده است ( اختلال در افعال ) آنوقت در بخش طب نظری قسمتی داشته اند بنام امور طبیعیه که از ارکان ، امزجه، اخلاط ، اندام ،ارواح ، قوی وافعال تشکیل یافته است .همانگونه که گفتیم وقتی مرضی حاصل می شد یعنی اختلال در افعالی رخ می داد طبیب با تجربه ای که داشت پی به نوع اختلال در قوی واز آنجا به اختلال در ارواح واز آنجا به اختلال دراندام واز آنجا به اختلال در اخلاط و از آنجا به اختلال در امزجه و از آنجا به اختلال در ارکان بیمار پی می برد .

سپس با تغییر دادن ارکان بیمار توسط غذاها ، داروها یا تدابیر عملی ( مثل حجامت وفصد , زالو درمانی و... ) باعث درمان بیماری می شده است . این روند به کمک توجه به دلایل وعلائم بیماری واسباب وعلل بیماری امکانپذیر است .اما این که این قوی ، ارواح ،اندام ،اخلاط ،امزجه وارکان یعنی چه درادامه به توضیح مختصری درباره آنها می پردازیم هرچند که توضیح کامل آنها به نوشتن کتابی نیاز دارد .

ارکان

حکما معتقد بوده اند که تمام اشیاء در عالم ازچهارعنصر تشکیل شده اند : آب – آتش – باد وخاک البته باید دانست منظور از این آب آن آب در دسترس ما نیست همچنین در مورد آتش وبادوخاک .

بلکه این ها تمثیل هستند . به این معنی که حکما اجسام را از نظر سبکی وسنگینی به این شکل تقسیم بندی می کرده اند : سبکی مطلق ( نهایت سبکی ) – سبکی نسبی –سنگینی نسبی وسنگینی مطلق ( نهایت سنگینی ) آنوقت آتش بعنوان تمثیل ونماد سبکی مطلق ، باد بعنوان نماد سبکی نسبی ،آب بعنوان نماد سنگینی نسبی وخاک بعنوان نماد سنگینی مطلق بکارمی رفته است .از سوی دیگر ، کیفیت اجسام را به چهار دسته : 1- سردی 2- گرمی 3-تری 4-خشکی تقسیم بندی می کرده اند .آنگاه چهار عنصر فوق علاوه بر نمادهای ذکر شده از نظر کیفیات چهار گانه به شکل زیر بوده اند : آب دارای خاصیت سردی وتری ، آتش دارای خاصیت گرمی وخشکی ،باد دارای خاصیت گرمی وتری وخاک دارای خاصیت سردی وخشکی .به این آب وآتش باد وخاک اصطلاحاً عناصر یا ارکان می گفته اند .( ارکان اربعه ) .

رکن پنجمی نیز وجود دارد که روح حاکم بر ستون های چهار گانه را تشکیل می دهد , قدرت فهم و درک نیکی ها و پلیدی ها از آن این رکن است.

ماه و خورشید و سیارات و ثابتات , پرتو افکن این بستر حیات اند , و هر کدام با تابش متنوع خود در زمان های متفاوت تشعشعات ویژه ای را بر سر ما می پراکنند و لحظات زندگی ما را متغیر می سازند از دامن این چهار رکن , طبیعت زیبا شکل گرفته و گیاهان و حیوانات و انسان پدید آمده است از این جهت مخلوقات پدید آمده در دامن این ارکان نیز ویژگی هایی از گرمی و سردی و خشکی و تری را در خود دارند , لکن به تناسب نوع سرشت اولیه و مکان زیست هر کدام , مقدار کم یا بیشتر از این ویژگی ها برخوردار شدند .

نسبت تعادل گرمی و سردی در تن موجودات را خداوند تبارک و تعالی تعیین می کند (و جعلنا لکل شی قدرا) سلامت موجود در آن است که آن قدر و اندازه ی تعیین شده را حفظ نماید . برای حفظ کردن آن باید هر فردی به مقداری معین از گرمی و سردی و تری و خشکی را وارد تن خود سازد . این امر از طریق خوراک , از طرق فضای اطراف و بهره مندی از گرما و سرمای محیط و نیز از طریق رفتار میسر می شود .

امزجه(مزاج ها)

امزجه جمع مزاج به معنی به هم آمیختن است ودر اصطلاح به کیفیت حاصله ازترکیب وبه هم آمیختن ارکان اربعه گویند .9 نوع مزاج داریم : 1- مزاج معتدل 2- مزاج سرد 3- مزاج گرم 4- مزاج تر 5- مزاج خشک 6- مزاج گرم وتر 7-مزاج گرم وخشک 8- مزاج سرد وتر 9- مزاج سرد وخشک

برایند اثر چهار رکن مزبور در گیاهان نیز چهار ویژگی متمایز ایجاد می کند و موجب دسته بندی گیاهان می شود. چون ما از گیاهان برای تغذیه استفاده می کنیم باید ویژگی های آنها را بدانیم تا از میان آنها غذاهای مناسبی برای تغذیه خود تدارک ببینیم.

در طبیعت دسته ای از گیاهان دارای مزه ای شیرین هستند و گروهی تلخ , دسته ای دیگر دارای مزه ای ترش , گروهی مزه ی شور , دسته ای نیز مزه ی تند دارند و دسته ای گس مزه یا بی مزه هستند .

هر کدام از این مزه ها و حتی بوها گویای ویژگی خاص هستند که در این گیاهان نهفته است . رنگ گیاهان نیز گویای خاصیتی هستند که می توان از آن قاعده ای نسبی استنتاج کرد.

مجموعه شیرینی ها , تلخی ها (به جز کافور ), تیز مزه ها و نیز مزه های شور گرم هستند , مجموعه ترشی ها و گس مزه ها سرد هستند ( مانند مزه ی کیوی و خیار) از طریق رنگ و بو نیز می توان مزاج را ارزیابی کرد , لکن قانون مزه ها کامل تر است.

مزه ها دارای درجات متفاوتی از شیرینی , تلخی , شوری و تندی هستند و به همین ترتیب دارای مراتب مختلفی از میزان گرمی و سردی خواهند بود . مثلا میزان تلخی دم خیار با میزان تلخی نعناع متفاوت است نعناع تلخ تر از دم خیار است. از این جهت نعناع نسبت به دم خیار گرمی درجه دو محسوب می شود . تلخی کدوی حنظل نسبت به نعناع خیلی بیشتر است از این جهت کدوی حنظل گرمی درجه چهار دارد . شیرینی انگور با شیرینی خرما متفاوت است , شیرینی خرما نیز با شیرینی عسل متفاوت است . نیز شیرینی عسل شبدر با شیرینی عسل آویشن فرق داشته که بدین ترتیب مراتب گرمی شرینی ها نیز متفاوت است . انگور گرمی درجه یک و عسل  آویشن دارای گرمی درجه چهار می باشد . به همین ترتیب درجات شوری ها , تندی ها و ترشی ها تعیین می شود.

اخلاط

اخلاط جمع خلط است وخلط جسم سیال وتری است که غذا پس از هضم به آن تبدیل می شود .توضیح آنکه حکما معتقد بوده اند وقتی غذا خورده می شود اول توسط معده به کیموس معدی ( منظور مایعی خمیری شکل حاصل از هضم غذا در معده است ) تبدیل می شود که به این عمل طبخ معدی یا طبخ اول گویند سپس از طریق مجاری ناپیدای روده توسط عروق ماساریقا به کبد رفته در آنجا پخته ( در اصطلاح امروزی متابولیزه ) می شود که به آن طبخ دوم گویند آنگاه رگی که از کبد خارج می شود حاوی مایعی است که اگر در لوله ای شیشه ای ریخته شود ومدتی بماند این مایع به چند طبقه تقسیم می شود که به آنها اخلاط گویند . دز ته لوله مقداری ماده سیاه وسنگین که مقدارش خیلی کم است خواهیم داشت که خلط سوداوی نامیده می شود . روی سودا سه خلط دیگر بلغم ،دم ( خون ) وصفرا قرارمی گیرد .سودا دارای کیفیت سرد وخشک است .بلغم ، سرد وتر ودم گرم وتر وصفرا گرم وخشک . به این خون ،بلغم ،صفرا وسودا اخلاط چهارگانه گویند .

حیوانات و انسان از طبیعت تغذیه می کنند , غذای مصرف شده پس از هضم و جذب تبدیل به موادی می شود که با آن مواد حرکت و رشد اندام های گوناگون بدن تامین و موجب بازسازی اعضا ی آسیب دیده می شود این مواد صفرا , دم , بلغم و سودا نام دارند .

این اخلاط نیز مانند چهار رکن نظام طبیعت دارای ویژگی هایی از حیص گرمی و سردی هستند , مثلا صفرا گرم و خشک است , دم (خون) گرم و تر است , بلغم سرد و تر و سودا سرد و خشک است.

این مواد چهار گانه ابزار ساخت اندام های گوناگون هستند , و به تناسب کم و زیادی هر کدام از این مواد , بدن انسان همان ویژگی را در خود آشکار می سازد.

هر کدام از گیاهان یا مزه هایی که مطرح شد موجب ساخت ماده ای در بدن می شوند که آن را خلط می نامند و این خلطها به ترتیبی که ذکر شد نامگذاری می شود .از این رو میوه ی گرم و خشک را صفرا زا می نامند , و گیاهان رسیده ی سرد و تر را صفرا زدا می گویند. هرگاه میوه ای سرد و خشک بیش از حد مصرف شود سودا زا می شود و بر عکس گس مزه و نفوذ کننده ها نقش سودا زدایی دارند مانند سرکه و انار.

مصرف میوه هایی موجب تولید خون می شود مانند خرما و انگور که انها را غذاهای دم زا می نامند.

خوراکهای سرد و تر مانند ماست کم چرب , ترشی ها و گس مزه ها مانند خیار و گوجه فرنگی غذاهای بلغم زا نامیده می شوند.

بدن انسان ها با ترکیب این اخلاط ساخته می شود . مقدار کم یا زیاد هر کدام از مواد در بدن موجب تغییر شکل ساختمان بدن انسان , تفاوت صورت , زیبایی , درشتی و باریکی اندام , رنگ پوست , پراکندگی مو در تن , شکل و رنگ موها و پنهانی یا آشکاری عروق در بدن می شود .و نیز توانایی های متفاوتی را پدید می آورد و رفتارهای متغیری را در انسان بروز می دهد .

بر اساس میزان پراکندگی نسبی این اخلاط در بدن , افراد دسته بندی می شوند . از این جاست که تیپ های متفاوت مزاجی پدید می آید . هر کدام از این تیپ ها , دارای اندامی خاص با اشکال گوناگون و گرایشات غذایی , رفتاری و اخلاقی و علاقه مندی متفاوتی خواهند بود .

هر گاه میزان پراکندگی مواد چهار گانه :

1 – صفرا

2 – دم

3 – بلغم

4 – سودا

در بدن به تناسب وجود داشته باشد فرد دارای مزاجی

5 – معتدل

خواهد بود. هر گاه مقدار صفرای موجود در تن فرد به نسبت فرد معتدل افزایش یابد , فرد دارای مزاج صفراوی و هرگاه مقدار دم موجود در تن انسان نسبت به فرد معتدل افزایش یابد فرد دارای مزاجی دموی خواهد بود و زمانیکه مقدار سودای موجود در تن انسان نسبت به فرد معتدل افزایش یابد فرد دارای مزاج سوداوی خواهد بود . بدین ترتیب از برایند مواد چهارگانه در تن انسان تیپ های متفاوتی پدید می آید که به تناسب میزان گرمی و سردی و خشکی و تری موجود در تن آنها , درشتی و ریزی , باریک اندامی و یا چاقی و یا لاغری و سایر ویژگی های ظاهری ایجاد می شود. با افزایش هر کدام از این مواد در تن به طور کلی چهار تیپ دیگر نیز پدید می اید.

تیپ های انسانی دقیقا مساوی همدیگر نیستند , از این رو دسته بندی های زیادی از این پنج تیپ اصلی نشات می گیرد که چندان تفاوت اساسی در بین آنها وجود ندارد. مزاج شناسی سعی می کند به مشترکات کلی بین انسان ها توجه کند .

هر کدام از تیپ های مذکور دارای تعادل نسبی هستند که موجب حفظ سلامت آنها است , یعنی یک نفر صفراوی تا زمانیکه در طبع خود متعادل است سالم است , یک نفر سوداوی , بلغمی و دموی نیز به همین ترتیب , لکن در گرایشات غذایی , تمایلات رفتاری و حساسیت ها , علاقه مندی به آب و هوا و رفتارها و مسائل اجتماعی تفاوت هایی با هم دیگر خواهند داشت. اگر بخواهیم این افراد را در حالت سلامت نگه داریم باید سعی کنیم تا اخلاط موجود در تن آنها از حد تعادل خارج نشود . برای حفظ این تعادل باید گرمی و سردی های مورد نیاز هر کدام به اندازه مورد نیاز جذب بدن شود . در صورتی که گرمی و سردی به اندازه در تن وجود داشته باشد , تن در حال تعدل باقی می ماند و حفظ تعادل یعنی حفظ سلامت , به هر دلیلی تن از مسیر تعادل خارج شد و گرمی یا سردی یا خشکی یا تری بدن افزایش یافت موجب بروز بیماری می شود , این افزایش ویژگی ها یا سراسری است و در تمام بدن پدید می آید یا در یک اندام وجود دارد , وقتی در سراسر بدن پدید امد آن را غلبه اخلاط می نامیم که موجب بیماری فراگیر می شود مانند فشار خون یا غلظت خون , اگر این خلط یا ماده در یک اندام افزایش یا کاهش پیدا کرد موجب بیماری همان اندام می شود مانند افزایش صفرا  در سر که موجب سردرد می شود یا افزایش بلغم در زانو که موجب درد و ورم زانو می شود یا افزایش سردی در مغز که موجب فراموشی می شود.

در این حالت باید مواد بدن را به حالت تعادل برگرداند , بنابراین ایجاد تعادل در بدن یعنی درمان.

حفظ تعادل  = سلامتی

ایجاد تعادل = درمان

اندام:

منظور همان اعضاء مختلف بدن مانند قلب ، کلیه ، ریه ، استخوان و... است .

ارواح:

طبق تعریف حکما ارواح جمع روح است ولی منظور از این روح آن روح غیرمادی مشهور نیست بلکه طبق تعریف این روح ماده است وجسم لطیفی است که از لطافت بخارهای اخلاط حاصل میشود وسر منشاء نیرو در بدن است .

قوی :

ارواح ایجاد یک نیروهایی در بدن می کنند که به آنها قوی گویند .

توجه : توضیح مبحث اندام وهمچنین ارواح وقوی بسیار گسترده است که برای گسترش بحث وتوضیح بیشتر میتوانید به کتاب قانونچه چغمینی ، ویا کتاب قانون در طب بوعلی سینا جلد اول مراجعه کنید.

ادامه مطلب